Το τελικό ν στα δεν, μη(ν), σαν

Στην περίπτωση της λέξης μη(ν), η παρουσία ή όχι του ν καθορίζεται από τους ίδιους κανόνες που ισχύουν και για το θηλυκό άρθρο τη(ν): μπαίνει ν όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν, κ, π, τ (περιλαμβανομένων των τσ και τζ), γκ, μπ, ντ, ξ, ψ. Π.χ.:

μην πετάξεις τίποτα (κακώς ο Διονύσης Σαββόπουλος παρέλειψε το ν στον τίτλο του δίσκου του)
μη διαλέξεις κάτι άλλο

Ο κανόνας αυτός, βέβαια, ισχύει στις περιπτώσεις όπου το μη(ν) χρησιμοποιείται ως προστακτικό (βλ. παραδείγματα πιο πάνω). Σε άλλες περιπτώσεις, το ν παραλείπεται, π.χ.:

αν μη τι άλλο
οι μη έχοντες
μη μπορώντας

Στο δεν η εφαρμογή του κανόνα που ισχύει και για το θηλυκό άρθρο τη(ν) θεωρείται αποδεκτή. Π.χ.:

δεν μπορώ
δε γίνεται

Προσωπικά, χρησιμοποιώ πάντοτε το ν στο δεν, όχι μόνο γιατί η απουσία του με ξενίζει, αλλά κι επειδή όταν παραλείπεται υπάρχει, σε κάποιες περιπτώσεις, ο κίνδυνος να μπερδέψει ο αναγνώστης το αρνητικό δεν με τον σύνδεσμο δε. Π.χ.:

Του είπα δε γίνεται να έρθει κι ο αδελφός του.

Η πιο πάνω πρόταση μπορεί να σημαίνει είτε "Του είπα [ότι] δε[ν] γίνεται να έρθει κι ο αδελφός του." είτε "Του είπα δε[, ότι] γίνεται να έρθει κι ο αδελφός του."

Στην περίπτωση του σαν, το ν γράφεται πάντοτε. Αν και σε κάποιες περιπτώσεις πολλοί δεν το προφέρουν, η παράλειψή του στον γραπτό λόγο ξενίζει, όπως στη φράση "τον χτύπησε σα ζώο".

Τα "άκλιτα" επίθετα

Κάποια επίθετα όπου το αρσενικό καταλήγει σε άτονο -ων (ο επείγων, ο ενδιαφέρων, ο συμφέρων, κ.ά.) χρησιμοποιούνται πολύ συχνά ως να είναι παντελώς άκλιτα. Ο ομιλητής, παρασυρόμενος από την ηχητική ομοιότητα του αρσενικού με το ουδέτερο (ο επείγων - το επείγον) ισοπεδώνει τη λέξη και δεν την κλίνει με τίποτα, υιοθετώντας τον ουδέτερο τύπο του ρήματος για οτιδήποτε βρεθεί μπροστά του. Έτσι, ακούμε:

έχω μια ΧΧ-επείγον-ΧΧ δουλειά (αντί του ορθού μια επείγουσα δουλειά)
είδα μια ΧΧ-ενδιαφέρον-ΧΧ ταινία (αντί του ορθού μια ενδιαφέρουσα ταινία)

κ.ο.κ. Το επίθετο παραμένει άκλιτο και στις πτώσεις, π.χ.

του ΧΧ-επείγον-ΧΧ περιστατικού (αντί του ορθού του επείγοντος περιστατικού),

ενώ, το πλέον ταλαιπωρημένο απ' όλα αυτά, το επείγον, χρησιμοποιείται και ως επίρρημα:

φώναξέ τον και τον θέλω ΧΧ-επείγον-ΧΧ! (αντί του ορθού επειγόντως).

Για το τελευταίο, πιθανότατα ο ομιλητής παρασύρεται από φράσεις του τύπου τον θέλω για κάτι επείγον, όπου στη συντόμευση (απάλειψη της φράσης για κάτι) οι λέξεις που παραμένουν ...δεν προσαρμόζονται στα νέα δεδομένα.

Εξαίρεση από τον αντί-κανόνα αποτελούν τα επίθετα με κατάληξη -εύων, όπως πρωτεύων - πρωτεύουσα, προεδρεύων - προεδρεύουσα, κ.ο.κ. όπου το λάθος συναντάται πολύ πιο σπάνια.

Η κλίση ξένων γεωγραφικών ονομάτων

Είναι αυτονόητο ότι τα ξένα τοπωνύμια που ακούγονται ...πολύ ξένα, επειδή ως λέξεις δεν έχουν εξελληνιστεί (καθόλου ή σχεδόν καθόλου), παραμένουν άκλιτα. Π.χ. το Πακιστάν - του Πακιστάν, η Μπελίζ - της Μπελίζ. Τι συμβαίνει όμως με τα τοπωνύμια που έχουν καταλήξεις οι οποίες είναι οικείες στ' αφτιά των ελληνόφωνων;

Εδώ παρατηρείται ασυνέπεια στην κλίση των ονομάτων αυτών. Για παράδειγμα, ενώ θα πούμε η Νικαράγουα - της Νικαράγουας, δεν θα πούμε η Σρι Λάνκα - ΧΧ-της Σρι Λάνκας-ΧΧ, αλλά θα το αφήσουμε άκλιτο (της Σρι Λάνκα).

Ομοίως, το Μεξικό κλίνεται (ο Κόλπος του Μεξικού - θα χτυπούσε άσχημα αν έλεγε κάποιος ο Κόλπος του Μεξικό), ωστόσο το ομοιοκατάληκτο Κονγκό δεν κλίνεται με τίποτα (πώς σας φαίνεται το Κονγκό - ΧΧ-του Κονγκού-ΧΧ;).

Αναρωτιέμαι αν υπάρχει κάποια λογική σ' αυτή την ασυνέπεια ή αν έγκειται στις συγκυρίες της κάθε περίπτωσης.

Τελικό νι: γενικός κανόνας

Πολλοί έχουν την εντύπωση ότι στον γραπτό λόγο το τελικό νι παραμένει μόνο όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή από κ, π, τ. Ο κανόνας που ισχύει, όμως, είναι ότι: το τελικό νι οπωσδήποτε παραμένει όταν η επόμενη λέξη αρχίζει (εκτός από φωνήεν) από στιγμιαίο σύμφωνο, κατηγορία στην οποία ανήκουν τα άηχα κ, π, τ, τα αντίστοιχά τους ηχηρά δίψηφα σύμφωνα γκ /g/, μπ /b/, ντ /d/, καθώς και τα ξ /ks/, ψ /ps/, τσ /ts/, τζ /dz/.

Π.χ.
την ντροπή, και όχι ΧΧ-τη ντροπή-ΧΧ
την γκολάρα, και όχι ΧΧ-τη γκολάρα-ΧΧ
μην πετάξεις, και όχι ΧΧ-μη πετάξεις-ΧΧ
την τζαζ, και όχι ΧΧ-τη τζαζ-ΧΧ.

Περισσότερα για το τελικό νι σε αναρτήσεις που θα ακολουθήσουν.

Η διαχείρ-ι-ση της επιχείρ-η-σης

Ένα ορθογραφικό λάθος που βλέπει κανείς συχνά είναι το προτελευταίο φωνήεν σε θηλυκά ουσιαστικά που καταλήγουν σε -/isi/. Αντί ιώτα, βλέπουμε ήτα, ή το αντίστροφο. Ένας εύκολος τρόπος για να κρίνουμε αν θα χρησιμοποιήσουμε ιώτα ή ήτα είναι να δούμε ποια είναι η κατάληξη του αντίστοιχου ρήματος.

Όταν η κατάληξη είναι -ώ, τότε το ουσιαστικό έχει κατάληξη -ηση.
Π.χ. επιχειρ-ώ --> επιχείρ-ηση, καλ-ώ --> κλ-ήση.

Όταν η κατάληξη του ρήματος είναι -ίζω, τότε το ουσιαστικό έχει κατάληξη -ιση.
Π.χ. διαχειρ-ίζομαι --> διαχείρ-ιση, διευκριν-ίζω --> διευκρίν-ιση (ειδικά το τελευταίο, όλο και συχνότερα το συναντάμε γραμμένο [λανθασμένα] ΧΧ-διευκρινήσεις-ΧΧ).

Οι δύο πιο πάνω καταλήξεις ρημάτων (-ώ, -ίζω), δεν καλύπτουν, βέβαια, όλες τις περιπτώσεις, αλλά νομίζω τις περισσότερες. Άλλη περίπτωση που μπορώ να σκεφτώ αυτή τη στιγμή είναι τα ρήματα που τελειώνουν σε -ύω:

Π.χ. λύ(ν)ω --> λύση, δύω --> δύση.