"Στο τέλος της ημέρας..."

Μια φράση που εδώ και αρκετά χρόνια ακούμε συχνά είναι το περίφημο "στο τέλος της ημέρας", ακριβής μετάφραση του αγγλ. "at the end of the day". Η αντιγραφή από μια γλώσσα σε άλλη δεν είναι καθόλου κακό πράγμα, τουναντίον, κατά τη γνώμη μου, είναι κάτι πολύ θετικό, νοουμένου ότι μέσω της αντιγραφής εισάγεται στα ελληνικά κάτι καινούργιο. Είναι αμέτρητες οι περιπτώσεις όπου νέες έννοιες αποδίδονται στα ελληνικά με λέξεις που αποτελούν μετάφραση της πρωτότυπης απόδοσης στα αγγλικά, π.χ. υπολογιστής (computer), τηλεόραση (television - κι ας είναι ελληνικό το τηλε-).

Εκεί που, κατά τη γνώμη μου, η αντιγραφή δεν έχει νόημα είναι όταν δεν προσφέρει κάτι καινούργιο, δηλ. όταν εμφανίζεται μια λέξη ή φράση για να αποδώσει κάτι που ήδη μπορεί να αποδοθεί μια χαρά. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, η φράση "στο τέλος της ημέρας" έχει το ίδιο νόημα με τη φράση "σε τελική ανάλυση", η οποία δεν υστερεί από την πρώτη ούτε σε σαφήνεια ούτε σε συντομία.

Ίσως, βέβαια, φαινόμενα σαν κι αυτό να μη γίνονται για να εξυπηρετήσουν την επικοινωνία, αλλά να είναι απλά αποτέλεσμα της μονόδρομης και αναπόφευκτης επιρροής που έχει η αγγλική γλώσσα στις υπόλοιπες γλώσσες.

Λεμονόδασος ή λεμονοδάσος;

Στις λέξεις που συντίθενται από επίθετο και ουσιαστικό ή από δύο ουσιαστικά, τι γίνεται ο τόνος; Δυσκολεύομαι να εντοπίσω τον κανόνα. Από τη μια υπάρχουν πολλά παραδείγματα που δείχνουν ότι ο τόνος πάει όσο πιο νωρίς γίνεται. Π.χ.

βύσσινο + κήπος --> βυσσινόκηπος
νερό + φίδι --> νερόφιδο
παλιό + παιδί --> παλιόπαιδο
ποντικός + τρύπα --> ποντικότρυπα
οδόντας + ιατρός --> οδοντίατρος (αλλά και οδόντας + γιατρός --> οδοντογιατρός)

Από την άλλη, υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις όπου το πιο πάνω δεν ισχύει και ο τόνος παραμένει ως έχει στο δεύτερο συνθετικό, π.χ.

καρδία + χειρούργος (ή χειρουργός) --> καρδιοχειρούργος (ή καρδιοχειρουργός)
νταρντάνα + γυναίκα --> νταρντανογυναίκα
άνδρας + παρέα --> ανδροπαρέα

Και μια τρίτη κατηγορία: ο τόνος πέφτει, αλλά όχι στην προπαραλήγουσα:

παπάς + παιδί --> παπαδοπαίδι

Πραγματικά δεν μπορώ να καταλάβω πώς καθορίζεται ο τόνος. Και τι γίνεται με το λεμονόδασος; Μήπως τελικά είναι λεμονοδάσος; Ή και τα δύο; (Πάντως χρησιμοποιούνται και τα δυο.)

Έναντι και απέναντι

Συχνά κάποιος που αναφέρεται για κάτι σε σχέση με κάτι άλλο χρησιμοποιεί το απέναντι αντί του έναντι. Π.χ.

Η συμπεριφορά του απέναντί μου ήταν πολύ άσχημη.

Σύμφωνα με το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, η χρήση αυτή είναι αποδεκτή και άρα σωστή. Προσωπική μου άποψη (και χωρίς, βέβαια, να θεωρώ ότι η δική μου άποψη είναι πιο σημαντική ή πιο σωστή από τα σχετικά λήμματα του ΛΚΝ) είναι ότι στις περιπτώσεις όπου μπορεί να χρησιμοποιηθεί το έναντι, είναι καλύτερα να προτιμάται από το απέναντι, μια και το τελευταίο κατά κανόνα παραπέμπει περισσότερο σε τοπικό προσδιορισμό. Προσωπικά θεωρώ πιο σωστή την πρόταση:

Η συμπεριφορά του έναντί μου ήταν πολύ άσχημη.

Ξένες λέξεις - τάση για τονισμό στη λήγουσα

Στα ελληνικά παρατηρείται η τάση πολλές ξένες λέξεις να τονίζονται στη λήγουσα, ανεξάρτητα από το πού πέφτει ο τόνος στην πρωτότυπη γλώσσα. Π.χ. το email /'imeyl/* το λέμε /i'meyl/, το playback /'pleybak/ το λέμε (και) /pley'bak/, το Internet /'internet/ (και) /inter'net/, κ.ο.κ.

Δεδομένου ότι στις ελληνικές λέξεις δεν υπάρχει αυτή η τάση (στη φράση που μόλις προηγήθηκε, από τις 7 μη μονοσύλλαβες λέξεις, 5 τονίζονται στην παραλήγουσα και μόλις 2 στη λήγουσα), η μόνη λογική εξήγηση που μπορώ να σκεφτώ είναι η επίδραση του τι έχει προηγηθεί: αν λάβει κανείς υπ' όψη ότι στο παρελθόν οι περισσότερες ξένες λέξεις που χρησιμοποιούνταν στα ελληνικά ήταν γαλλικές, οι οποίες τονίζονταν στη λήγουσα (π.χ. εξτρά, αβαντάζ, μπρελόκ, παρμπρίζ), πιθανόν κάτι να σπρώχνει τον ομιλητή να εξακολουθεί να τονίζει πολλές ξένες λέξεις στη λήγουσα, ακόμη και σήμερα που η εισβολή είναι σχεδόν αποκλειστικά από την αγγλική γλώσσα.

* Σε αυτό το μπλογκ, η απόδοση στο Διεθνές Φωνητικό Αλφάβητο δεν είναι πάντοτε ακριβής γιατί δεν είμαι εξοικειωμένος με όλους τους ήχους, ούτε και με το ΔΦΑ. Η απόδοση ας θεωρείται σε όλες τις περιπτώσεις από τον αναγνώστη ...ενδεικτική.

Η κλίση ξένων γεωγραφικών ονομάτων

Είναι αυτονόητο ότι τα ξένα τοπωνύμια που ακούγονται ...πολύ ξένα, επειδή ως λέξεις δεν έχουν εξελληνιστεί (καθόλου ή σχεδόν καθόλου), παραμένουν άκλιτα. Π.χ. το Πακιστάν - του Πακιστάν, η Μπελίζ - της Μπελίζ. Τι συμβαίνει όμως με τα τοπωνύμια που έχουν καταλήξεις οι οποίες είναι οικείες στ' αφτιά των ελληνόφωνων;

Εδώ παρατηρείται ασυνέπεια στην κλίση των ονομάτων αυτών. Για παράδειγμα, ενώ θα πούμε η Νικαράγουα - της Νικαράγουας, δεν θα πούμε η Σρι Λάνκα - ΧΧ-της Σρι Λάνκας-ΧΧ, αλλά θα το αφήσουμε άκλιτο (της Σρι Λάνκα).

Ομοίως, το Μεξικό κλίνεται (ο Κόλπος του Μεξικού - θα χτυπούσε άσχημα αν έλεγε κάποιος ο Κόλπος του Μεξικό), ωστόσο το ομοιοκατάληκτο Κονγκό δεν κλίνεται με τίποτα (πώς σας φαίνεται το Κονγκό - ΧΧ-του Κονγκού-ΧΧ;).

Αναρωτιέμαι αν υπάρχει κάποια λογική σ' αυτή την ασυνέπεια ή αν έγκειται στις συγκυρίες της κάθε περίπτωσης.

Η γενική πτώση

Φαίνεται ότι (στα ελληνικά) ο ρόλος της γενικής πτώσης, όσο περνάνε τα χρόνια, συρρικνώνεται στην κτητική της ιδιότητα. Όλο και λιγοστεύει η χρήση ρημάτων και προθέσεων που συντάσσονται με γενική, η οποία αντικαθίσταται από ρήματα και προθέσεις που συντάσσονται με αιτιατική, ή παραμένει το ίδιο ρήμα αλλάζοντας τη σύνταξή του.

Π.χ.
εξ Ελλάδος --> από την Ελλάδα
άνευ χρημάτων --> χωρίς χρήματα
εκ μέρους μου --> από το μέρος μου
απαλλάσσομαι των ευθυνών --> απαλλάσσομαι από τις ευθύνες
άπτεται θεμάτων --> αγγίζει (αναφέρεται σε) θέματα

Με άλλα λόγια, φαίνεται να γίνεται σιγά σιγά πλήρης διαχωρισμός ρόλων ανάμεσα στη γενική και την αιτιατική, με την πρώτη να υποδηλώνει αποκλειστικά κτήση και τη δεύτερη το αντικείμενο της πρότασης.

Βέβαια, αυτός ο διαχωρισμός δεν έχει ολοκληρωθεί, αφού γίνεται ακόμη αρκετή χρήση ρημάτων και προθέσεων που συντάσσονται με γενική, όπως στα παραδείγματα που αναφέρονται πιο πάνω, αλλά κατά τη γνώμη μου είναι εμφανές ότι προς εκεί οδεύουμε.