Το "ας/να πούμε" ως γέμισμα

Σε όλες τις γλώσσες (προφανώς) υπάρχουν λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στον προφορικό λόγο όχι επειδή εξυπηρετούν οτιδήποτε επικοινωνιακά, αλλά για να δώσουν χρόνο στον ομιλητή ή ως έκφανση της νευρικότητάς του.

Η χρήση της φράσης ας πούμε είναι μια χαρά όταν σημαίνει ας θεωρήσουμε, ας υποθέσουμε, προτείνω, εισηγούμαι, για παράδειγμα ή κάτι παρόμοιο. Π.χ.

Μπορείς να έρθεις, ας πούμε, κατά τις δέκα και να φύγουμε μαζί. (εισήγηση)
Η Σενεγάλη, ας πούμε, είναι μια χώρα της δυτικής Αφρικής. (αν ο ομιλητής φέρει τη Σενεγάλη ως παράδειγμα)

Η χρήση του ας πούμε δεν είναι καθόλου μια χαρά, όμως, όταν δεν εξυπηρετεί τίποτα και αποτελεί απλά ένα κούφιο γέμισμα. Π.χ.

Πήγα και του ζήτησα ΧΧ-, ας πούμε,-ΧΧ να μιλήσει με τον πατέρα του. (αν είναι περιγραφή γεγονότος και η πράξη δεν φέρεται ως παράδειγμα, τότε το ας πούμε δεν έχει θέση)

Το να πούμε χρησιμοποιείται κατά κάποιον τρόπο ως επεξηγηματικό:
Θέλω ΧΧ,-να πούμε,-ΧΧ να της ζητήσω να βγούμε.

ή ως έκφραση θυμού ή άλλων συναισθημάτων:

Ζητάει και τα ρέστα, να πούμε!

Προσωπικά βρίσκω ότι το να πούμε, όταν μπαίνει χωρίς να χρειάζεται, υποδηλώνει κάπως κακή χρήση της γλώσσας, αλλά υποθέτω ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί λάθος, αφού κάτι εκφράζει. Αντίθετα, το άσκοπο ας πούμε (σε αντίθεση με το εύλογο ας πούμε) είναι παντελώς αχρείαστο και πρέπει να αποφεύγεται.

Το σειριακό κόμμα

Ένα θέμα που σηκώνει αρκετή συζήτηση είναι το σειριακό κόμμα, δηλ. το κόμμα αμέσως μετά το προτελευταίο αντικείμενο σε μια λίστα. Π.χ.

Είδα τον Αντώνη, τη Βασιλική, τον Γιώργο, και τη Δήμητρα.

Στην πιο πάνω περίπτωση η συντριπτική πλειονότητα δεν θα έβαζε κόμμα μετά τη Γεωργία. Διαβάζοντάς την πρόταση, ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι γίνεται αναφορά σε τέσσερις ανεξάρτητες οντότητες (Α, Β, Γ, Δ).

Σκεφτείτε όμως τις δύο πιο κάτω προτάσεις:

Είδα τον Αντώνη και τη Βασιλική, τον Γιώργο και τη Δήμητρα.
Είδα τον Αντώνη και τη Βασιλική, τον Γιώργο, και τη Δήμητρα.

Στην πρώτη περίπτωση (χωρίς κόμμα μετά τον Γιώργο), ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται, χωρίς να όμως να είναι σαφές, ότι γίνεται αναφορά σε δύο ζευγάρια (Α+Β, Γ+Δ).

Στη δεύτερη περίπτωση (με κόμμα μετά τον Γιώργο), ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι γίνεται αναφορά σε ένα ζευγάρι (Α+Β) και δύο ανεξάρτητα άτομα (Γ, Δ), και αυτό είναι σαφές.

Υπάρχουν κι άλλες περιπτώσεις που χρήζουν συζήτησης ή διευκρίνισης (π.χ. Είδα τον Αντώνη, τη Βασιλική και τον Γιώργο, και τη Δήμητρα ή Είδα τον Αντώνη, τη Βασιλική και τον Γιώργο και τη Δήμητρα).

Πιστεύω ότι το σειριακό κόμμα πρέπει να χρησιμοποιείται σε όλες τις περιπτώσεις όπου βοηθά στο να ξεδιαλύνει - μια έστω μικρή - ασάφεια, π.χ.

Ήρθανε διάφοροι στο πάρτι: ο Μάρκος, ο Δημήτρης και η Ελένη, η Αγγελική, ο Βασίλης, ο Μιχάλης και η Γεωργία, ο Θεόδωρος, και η Μυρτώ. (χρήση του σειριακού κόμματος, ώστε να αποφευχθεί η παρεξήγηση ότι ο Θεόδωρος και η Μυρτώ μπορεί να είναι ζευγάρι).

αλλά να μη χρησιμοποιείται όταν δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία για το νόημα, π.χ.

Οι τέσσερις ευαγγγελιστές είναι ο Ματθαίος, ο Μάρκος, ο Λουκάς και ο Ιωάννης. (είναι ξεκάθαρο από την αρχή της πρότασης ότι θα γίνει αναφορά σε τέσσερα ανεξάρτητα άτομα).

Το τελικό ν στα δεν, μη(ν), σαν

Στην περίπτωση της λέξης μη(ν), η παρουσία ή όχι του ν καθορίζεται από τους ίδιους κανόνες που ισχύουν και για το θηλυκό άρθρο τη(ν): μπαίνει ν όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν, κ, π, τ (περιλαμβανομένων των τσ και τζ), γκ, μπ, ντ, ξ, ψ. Π.χ.:

μην πετάξεις τίποτα (κακώς ο Διονύσης Σαββόπουλος παρέλειψε το ν στον τίτλο του δίσκου του)
μη διαλέξεις κάτι άλλο

Ο κανόνας αυτός, βέβαια, ισχύει στις περιπτώσεις όπου το μη(ν) χρησιμοποιείται ως προστακτικό (βλ. παραδείγματα πιο πάνω). Σε άλλες περιπτώσεις, το ν παραλείπεται, π.χ.:

αν μη τι άλλο
οι μη έχοντες
μη μπορώντας

Στο δεν η εφαρμογή του κανόνα που ισχύει και για το θηλυκό άρθρο τη(ν) θεωρείται αποδεκτή. Π.χ.:

δεν μπορώ
δε γίνεται

Προσωπικά, χρησιμοποιώ πάντοτε το ν στο δεν, όχι μόνο γιατί η απουσία του με ξενίζει, αλλά κι επειδή όταν παραλείπεται υπάρχει, σε κάποιες περιπτώσεις, ο κίνδυνος να μπερδέψει ο αναγνώστης το αρνητικό δεν με τον σύνδεσμο δε. Π.χ.:

Του είπα δε γίνεται να έρθει κι ο αδελφός του.

Η πιο πάνω πρόταση μπορεί να σημαίνει είτε "Του είπα [ότι] δε[ν] γίνεται να έρθει κι ο αδελφός του." είτε "Του είπα δε[, ότι] γίνεται να έρθει κι ο αδελφός του."

Στην περίπτωση του σαν, το ν γράφεται πάντοτε. Αν και σε κάποιες περιπτώσεις πολλοί δεν το προφέρουν, η παράλειψή του στον γραπτό λόγο ξενίζει, όπως στη φράση "τον χτύπησε σα ζώο".

Η προφορά των γκ, μπ, ντ

Τα δίψηφα γκ, μπ, ντ δεν προφέρονται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Όταν είναι στην αρχή της λέξης προφέρονται αντίστοιχα /g/, /b/, /d/. Π.χ.:

γκρίζο /'grizo/
μπαίνω /'beno/
ντύνομαι /'dinome/

Όταν βρίσκονται μέσα στη λέξη (δηλ. όχι στην αρχή), προφέρονται αντίστοιχα /ŋg/, /mb/, /nd/. Π.χ.:

αγκαλιά /aŋga'ʎa/
αμπάρι /a'mbari/
αντίο /a'ndio/

Όλο και περισσότερο ακούμε τα γκ, μπ, ντ στη μέση της λέξης να προφέρονται /g/, /b/, /d/. Π.χ.:

αγκαλιά /aga'ʎa/
αμπάρι /a'bari/
αντίο /a'dio/

Παρόλο που η προφορά αυτή δείχνει να κερδίζει έδαφος σιγά σιγά, εντούτοις δεν έχει γίνει ακόμη η νόρμα και δεν μπορεί να θεωρείται σωστή.

Εξαίρεση στον κανόνα αποτελούν κάποιες ξένες λέξεις ή ονόματα όπου τα γκ, μπ, ντ αντιστοιχούν στα /ŋk/, /mp/, /nt/, π.χ. αμπέρ, κάμπινγκ.

(Για το δίψηφο γγ θα ακολουθήσει ξεχωριστό λήμμα.)

Τα "άκλιτα" επίθετα

Κάποια επίθετα όπου το αρσενικό καταλήγει σε άτονο -ων (ο επείγων, ο ενδιαφέρων, ο συμφέρων, κ.ά.) χρησιμοποιούνται πολύ συχνά ως να είναι παντελώς άκλιτα. Ο ομιλητής, παρασυρόμενος από την ηχητική ομοιότητα του αρσενικού με το ουδέτερο (ο επείγων - το επείγον) ισοπεδώνει τη λέξη και δεν την κλίνει με τίποτα, υιοθετώντας τον ουδέτερο τύπο του ρήματος για οτιδήποτε βρεθεί μπροστά του. Έτσι, ακούμε:

έχω μια ΧΧ-επείγον-ΧΧ δουλειά (αντί του ορθού μια επείγουσα δουλειά)
είδα μια ΧΧ-ενδιαφέρον-ΧΧ ταινία (αντί του ορθού μια ενδιαφέρουσα ταινία)

κ.ο.κ. Το επίθετο παραμένει άκλιτο και στις πτώσεις, π.χ.

του ΧΧ-επείγον-ΧΧ περιστατικού (αντί του ορθού του επείγοντος περιστατικού),

ενώ, το πλέον ταλαιπωρημένο απ' όλα αυτά, το επείγον, χρησιμοποιείται και ως επίρρημα:

φώναξέ τον και τον θέλω ΧΧ-επείγον-ΧΧ! (αντί του ορθού επειγόντως).

Για το τελευταίο, πιθανότατα ο ομιλητής παρασύρεται από φράσεις του τύπου τον θέλω για κάτι επείγον, όπου στη συντόμευση (απάλειψη της φράσης για κάτι) οι λέξεις που παραμένουν ...δεν προσαρμόζονται στα νέα δεδομένα.

Εξαίρεση από τον αντί-κανόνα αποτελούν τα επίθετα με κατάληξη -εύων, όπως πρωτεύων - πρωτεύουσα, προεδρεύων - προεδρεύουσα, κ.ο.κ. όπου το λάθος συναντάται πολύ πιο σπάνια.

Εισαγόμενο

Πολύ συχνό ορθογραφικό λάθος είναι το ΧΧ-εισαγώμενο-ΧΧ, αντί του ορθού εισαγόμενο. Χαρακτηριστικά, αναζήτηση στο Google με τη λέξη "εισαγόμενα" δίνει 95.000 αποτελέσματα, και με τη λέξη "εισαγώμενα" δίνει 72.000 αποτελέσματα.

Στα επίθετα που τελειώνουν σε /'omenos/ η προπαραλήγουσα μπορεί να είναι είτε με όμικρον είτε με ωμέγα, ανάλογα με τον τύπο του ρήματος από το οποίο βγαίνει το επίθετο.

Αν το ρήμα στην παθητική του φωνή έχει κατάληξη -ομαι (με άτονο /o/), τότε το επίθετο γράφεται με όμικρον. Π.χ.:

έπομαι --> επόμενος
κατάγομαι --> καταγόμενος
εισάγομαι --> εισαγόμενος

Με ωμέγα γράφονται τα ρήματα που στην παθητική τους φωνή έχουν κατάληξη -ώμαι (με τονισμένο /o/), ή άλλη κατάληξη -[τονισμένο φωνήεν]μαι. Π.χ.

εξαρτώμαι --> εξαρτώμενος
περιπλανώμαι (ή περιπλανιέμαι) --> περιπλανώμενος
κοιμάμαι (ή κοιμούμαι) --> κοιμώμενος

Πιθανότατα πολλοί παρασύρονται και νομίζουν ότι το /isaγ'omeno/ παράγεται από το εισάγω και γι' αυτό να το γράφουν με ωμέγα, όμως το επίθετο βγαίνει από την παθητική φωνή του ρήματος εισάγομαι, και γι' αυτό το σωστό είναι με όμικρον.

Η χρήση του παρακειμένου

Ακούμε συχνά να χρησιμοποιείται λανθασμένα ο παρακείμενος χρόνος σε περιπτώσεις όπου πρέπει να χρησιμοποιείται ο αόριστος, κυρίως όταν καταβάλλεται προσπάθεια από τον ομιλητή για "καλή" χρήση της γλώσσας. Πότε όμως πρέπει να χρησιμοποιείται ο αόριστος και πότε ο παρακείμενος;

Η κλασική συμβουλή που δίνεται είναι: χρησιμοποιήστε τον αόριστο για πράξεις που έγιναν στο (συχνά μακρινό) παρελθόν και δεν υφίστανται πια, ή σε περιγραφή πράξεων, και χρησιμοποιήστε τον παρακείμενο για πράξεις που έγιναν (συνήθως στο πρόσφατο παρελθόν) και οι συνέπειές τους υφίστανται ακόμη.

Π.χ.
Πήγα στο σπίτι του Γιώργου. (περιγραφή πράξης)
Έχω πάει στο σπίτι του Γιώργου. (δήλωση αποκτηθείσας εμπειρίας, η οποία υφίσταται και τώρα)

Του έδωσα την ομπρέλα μου. (περιγραφή πράξης)
Του έχω δώσει την ομπρέλα μου. (η οποία βρίσκεται ακόμα στην κατοχή του)

Αυτό που χρήζει προσοχής είναι ότι όταν χρησιμοποιείται ο παρακείμενος, ποτέ δεν καθορίζεται ο χρόνος της πράξης, ούτε καν ασαφώς. Και αντίστροφα, όταν καθορίζεται ο χρόνος της πράξης, έστω και ασαφώς, χρησιμοποιείται πάντοτε ο αόριστος.

Π.χ.
Έδωσε χθες συνέντευξη, και όχι ΧΧ-Έχει δώσει χθες συνέντευξη.-ΧΧ
Επισκέφτηκα πρόσφατα το μουσείο, και όχι ΧΧ-Έχω επισκεφτεί πρόσφατα το μουσείο.-ΧΧ